اصول طراحی پرسشنامه


الف: سؤال‌های پرسشنامه باید بر اساس اهداف یا سوالات تحقیق تنظیم گردد.

ب: پرسشنامه باید پاسخدهنده را جذب نموده و سوالات آن برای او جذاب باشد.

ج: پرسشنامه باید تا حد امکان کوتاه باشد و داده های مورد نیاز پژوهشگر را فراهم آورد.

د: پرسشنامه باید همراه دستورالعمل تکمیل آن بوده و چگونگی پاسخ دادن به سؤال‌ها را برای پاسخ دهنده تشریح کند.دستورالعمل تکمیل پرسشنامه باید کوتاه و حاوی کلیه اطلاعات مورد نیاز پاسخ دهنده، برای کامل کردن پرسشنامه باشد.

نکات کلیدی در طراحی پرسشنامه

پس از انتخاب نوع سؤال‌های پرسشنامه، محقق باید به تدوین سؤال‌های پرسشنامه بپردازد.در تدوین سؤال‌ها، توجه به نکات زیر ضروری است:

1. از سؤال‌های نامفهوم و مبهم پرهیز کنید.به عبارت دیگر محقق باید سؤال‌ها را به صورت روشن، دقیق و بدون ابهام ارائه دهد.

اولین ویژگی یک پرسشنامه خوب آن است که زبان مشترکی را بین محقق و پاسخ دهنده برقرار سازد.اگر پاسخ دهنده قادر به درک معانی سؤال‌ها نباشد، داده های حاصله از پرسشنامه معتبر نخواهد بود.در برخی از موارد، واژگان تخصصی پرسشنامه در دستورالعمل تکمیل پرسشنامه توضیح داده می‌شود تا پاسخ دهنده با تعریف عملیاتی مورد استفاده در پرسشنامه آشنایی کامل به دست آورد.

2. از سؤال‌هایی که پاسخ دهنده را به پاسخ خاصی هدایت می‌کند، باید اجتناب کرد.سؤال‌های جهت دار، پاسخ دهنده را به سمت و جهت خاصی هدایت کرده و بنابراین اطلاعات حاصله از آن‌ها دقیق نخواهد بود.


3. از سؤال‌های پیچیده و طولانی اجتناب کنید.این گونه سؤال‌ها به دشواری قابل درک است و بنابراین پاسخ دهنده وقت زیادی را صرف درک معانی آن می‌کند.سؤال‌ها باید به نحوی باشد که پاسخ دهنده آن‌ها را به آسانی درک کند.

4.از سؤال‌های دو وجهی که شامل دو سؤال در یک پرسش است اجتناب شود.این نوع سؤال‌ها پاسخ دهنده را در یک زمان ثابت در برابر دو سؤال قرار می‌دهد، در حالی که وی تنها امکان دادن یک پاسخ را دارد.


5.تا جایی که امکان دارد از ارائه سؤال‌های منفی خودداری شود.پاسخ دهنده در برابر سؤال منفی ممکن است به طور ناخودآگاه کلمات منفی را نادیده گرفته و یا متوجه آن‌ها نشود.در این حالت پاسخ‌های او با واقعیت مطابقت نخواهد داشت.

 در صورتی که پژوهشگر ناچار از استفاده سؤال‌های منفی باشد، بهتر آن است که زیر کلمات منفی را خط کشیده و یا این کلمات را با حروف درشت مشخص کند.


6.از بیان سؤال‌های مستقیم که موجب تحریک حساسیت آزمودنی شده و یا در وی ایجاد مقاومت می‌کند پرهیز شود.در مواردی که آزمودنی درباره‌ی یک موضوع به سهولت پاسخ خود را عرضه نمی‌کند، به ویژه موضوع‌های حساس که با ارزش‌های اجتماعی سروکار دارد، سؤال‌های پرسشنامه باید به صورت غیرمستقیم بیان شود.

 در این صورت سؤال‌ها ایجاد حساسیت در پاسخ دهنده نکرده و احتمالاً پاسخ‌ها به واقعیت نزدیک‌تر خواهد بود.برای مثال:آیا مدیر خود را دوست دارید؟ این سؤال را می‌توان به صورت غیرمستقیم چنین مطرح کرد:آیا مدیر شما مورد علاقه همکاران می‌باشد؟


7.از تنظیم سؤال‌هایی که آزمودنی پاسخ آن‌ها را در دسترس ندارد، خودداری شود.اگر از آزمودنی‌ها خواسته شود تا به سؤال‌هایی که برای آنان اهمیتی ندارد و یا درباره‌ی آن هرگز فکر نکرده‌اند پاسخ دهند، نتایج حاصله ممکن است معتبر نباشد.باید سؤال‌ها را طوری تنظیم کرد که آزمودنی توانایی لازم را برای پاسخ دادن به آن داشته باشد.

8.به‌کارگیری سؤالات معکوس جهت اطمینان از پاسخ گویی صحیح پاسخ دهندگان.پیشنهاد می‌گردد که در طراحی پرسشنامه، نسبت به یکی از سؤالاتی که از فرد پرسیده شده، از سؤالات با محتوای معکوس استفاده شود تا اطمینان حاصل شود که پاسخ دهنده، به سؤالات با دقت لازم پاسخ می‌دهد.

ترتیب ارائه سؤال‌ها

در ارائه سؤال‌ها باید به این دو اصل مهم توجه کرد:


1. سؤال‌های اولیه باید به حدی جالب باشد که پاسخ دهنده را به پاسخ دادن ترغیب کند.

2. سؤال‌ها از ساده‌ترین به پیچیده‌ترین عرضه شود.

3.  سؤال‌هایی که ممکن است آزمودنی در پاسخ دادن به آن‌ها اکراه داشته باشد در آخر پرسشنامه قرار داده شود.

4.  ارائه سؤال‌های پرسشنامه باید از یک نظم منطقی پیروی کرده و سؤال‌هایی که به یک موضوع مربوط می‌شود در یک قسمت و به دنبال یکدیگر ارائه شوند.

اجرای مقدماتی پرسشنامه

پس از تدوین و تنظیم پرسشنامه لازم است یک بررسی مقدماتی بر روی آن انجام دهید. هدف این بررسی بر طرف نمودن اشکالات احتمالی می‌باشد. هرگونه اصلاح سؤال‌های پرسشنامه به نتیجه‌ی حاصل از این بررسی مقدماتی بستگی خواهد داشت. بررسی مقدماتی را باید در میان افرادی که جامعه آماری تحقیق را تشکیل می‌دهند، انجام داد. بهتر است در پایان پرسشنامه از پاسخ دهنده‌ها خواسته شود تا نظر خود را در مورد روشن بودن یا ابهام برخی از سؤال‌ها عرضه دارند. ا

گر کلیه‌ی (یا بخش زیادی از) پاسخ دهندگان به سؤال خاصی پاسخ نداده باشند، باید این گونه سؤال‌ها مورد بازبینی قرار گیرند. معمولاً تعدادی از سؤال‌های پرسشنامه برای اندازه گیری متغیر خاصی در نظر گرفته می‌شود. از این رو باید اطمینان حاصل شود که پاسخ این سؤال‌ها، متغیر مورد نظر را اندازه گیری می‌کند.

برای اطلاع از این امر، محقق می‌تواند به محاسبه‌ی همبستگی میان نتایج حاصله از پاسخ‌های آزمودنی‌ها به هر سؤال با نمرات حاصله توسط فرد به سؤالات پرسشنامه بپردازد.ضریب همبستگی بالا، ارتباط زیاد میان آنچه هر سؤال اندازه می‌گیرد با آنچه در کل اندازه گیری شده است را نشان می‌دهد.با توجه به ضرایب همبستگی حاصله، محقق می‌تواند سؤال‌هایی را که بیشترین همبستگی را با نمره کل دارد انتخاب کند. شرح کاملتر این موارد را در ادامه می خوانید.
پایایی:
پایایی عبارت است از درجه توافق دو اندازه گیری مستقل و جدا از هم از یک چیز. این توافق معمولاً به صورت ضریب همبستگی بین آن دو اندازه گیری می شود. به عبارت دیگر پایایی عبارت است از میزان همبستگی بین نتایج حاصله از دو بار اندازه گیری که به طور مستقل و جداگانه بر روی متقاضیان صورت می گیرد.
به کمک پایایی می توان به میزان خطا پی برد. در پایایی یک وسیله اندازه گیری یا یک آزمون به وسیله ضریب همبستگی بیان می­گردد.
علامت این ضریب (مثبت یا منفی) مشخص کننده جهت همبستگی است و مقدار آن که بین یک و صفر متغییر است را نشان می دهد.هر چه ضریب همبستگی بزرگتر باشد خطای اندازه گیری کمتر و دقت و صحت نتایج به دست آمده بیشتر خواهد بود.
روایی:
روایی عبارت است از درجه ای که  آزمون یا اندازه گیری به مقدار واقعی نزدیک است. روایی یک آزمون یا وسیله اندازه گیری به روش های مختلفی قابل ارزیابی است. روایی همانند پایایی به وسیله ضریب همبستگی بیان می شود. یک مقدار منفی می تواند یک مقدار مثبت دارای مفهوم باشد.
مثلاً یک شغل خاص ممکن است به قدرت فکری پایینی نیاز داشته باشد که این می تواند به طور غیر مستقیم (منفی) با آزمون ضریب هوشی بستگی داشته باشد.بنابراین کارگران مطلوب و مناسب برای این شغل افرادی هستند که دارای نمره پایینی در آن آزمون باشند. یک اندازه گیری ممکن است از پایایی بالایی برخوردار باشد بدون اینکه روایی داشته باشد، اما روایی بالا همیشه نشان دهنده پایایی بالا نیز خواهد بود.
علاوه بر اینکه روش اندازه گیری می بایست دارای پایایی و روایی بالایی باشد، باید عملی و در شرایط و با امکانات موجود قابل استفاده باشد.مثلاً یک روش اندازه گیری ممکن است در عین حالی که دارای بالاترین روایی است اما بسیار مشکل و دردسرساز باشد، بنابراین استفاده از آن به موارد ویژه ای محدود می گردد.